Czy można przywrócić praworządność, działając na granicy prawa?

Kiedy strażnik Konstytucji sam staje się przedmiotem sporu

Trybunał Konstytucyjny został powołany po to, aby kontrolować zgodność prawa z Konstytucją. Ma wyznaczać granice działania ustawodawcy i chronić konstytucyjne zasady, także wtedy, gdy większość polityczna chciałaby je przekroczyć.

Tymczasem od ponad dekady sam Trybunał pozostaje centrum konfliktu dotyczącego legalności powoływania sędziów, skuteczności orzeczeń i niezależności sądownictwa konstytucyjnego.

Wydarzenia z 30 i 31 października 2026 roku, kiedy doszło do próby odsunięcia kierownictwa TK od czynności i ogłoszenia zmian w organizacji jego pracy, nadały temu konfliktowi nowy wymiar.

Powstaje pytanie fundamentalne: czy działania podejmowane w celu naprawy naruszeń praworządności same spełniają wymagania praworządności?

1. Rok 2015. Moment, w którym można było uniknąć części kryzysu

W październiku 2015 roku Sejm kończącej się kadencji wybrał pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Trzy miejsca miały zwolnić się jeszcze podczas tej kadencji, a dwa już w kadencji kolejnego Sejmu.

W wyroku z 3 grudnia 2015 roku, sygn. K 34/15, Trybunał rozstrzygnął, że podstawa prawna wyboru trzech sędziów na miejsca zwalniane w bieżącej kadencji była zgodna z Konstytucją, natomiast w odniesieniu do dwóch pozostałych była niekonstytucyjna.

Było to rozstrzygnięcie wyznaczające wyraźne granice wcześniejszej decyzji parlamentarnej. Kolejna większość sejmowa wybrała jednak osoby również na trzy sporne miejsca, a prezydent nie przyjął ślubowania od trzech sędziów wybranych przez poprzedni Sejm.

W ten sposób konflikt polityczny przeniósł się na płaszczyznę obsady organu konstytucyjnego. Nie sposób udowodnić, że uszanowanie wyroku zapobiegłoby wszystkim późniejszym konfliktom. Można jednak zasadnie uznać, że usunęłoby jeden z ich podstawowych punktów zapalnych.

2. Skutki wykraczające poza polską politykę

Spór o Trybunał stał się z czasem przedmiotem postępowań przed sądami europejskimi.

W wyroku z 7 maja 2021 roku w sprawie Xero Flor przeciwko Polsce Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, związane z udziałem osoby nieprawidłowo wybranej w składzie orzekającym Trybunału Konstytucyjnego.

18 grudnia 2025 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w sprawie C-448/23, orzekł o uchybieniu przez Polskę zobowiązaniom wynikającym z prawa Unii, odnosząc się między innymi do wadliwego składu TK oraz standardów niezależnego i bezstronnego sądu.

Orzeczenia te mają istotną wagę prawną. Nie są jedynie opiniami politycznymi ani komentarzami prasowymi. Jednocześnie ich istnienie nie rozstrzyga automatycznie skuteczności każdej czynności podejmowanej później przez krajowe organy państwa. Każde działanie wymaga odrębnego ustalenia podstawy prawnej i zakresu kompetencji.

3. Rok 2026. Spór o ślubowanie i możliwość orzekania

13 marca 2026 roku Sejm wybrał sześć osób na stanowiska sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Prezydent Karol Nawrocki przyjął ślubowanie od dwojga z nich. Pozostała czwórka uczestniczyła 9 kwietnia w uroczystości ślubowania w Sejmie, pod nieobecność prezydenta.

Powstał spór o skuteczność tej czynności. Art. 194 ust. 1 Konstytucji stanowi, że sędziów TK wybiera Sejm. Z kolei art. 4 ustawy o statusie sędziów TK przewiduje złożenie ślubowania wobec prezydenta, a art. 5 wiąże nawiązanie stosunku służbowego z jego złożeniem.

Kluczowe pytanie dotyczy zatem tego, czy odmowa udziału prezydenta w przyjęciu ślubowania może w praktyce uniemożliwić rozpoczęcie wykonywania obowiązków przez osobę wybraną przez Sejm oraz jak należy rozumieć ustawowe pojęcie ślubowania „wobec Prezydenta”.

Stanowiska uczestników sporu pozostają rozbieżne. Sam wybór przez Sejm i skuteczność późniejszego ślubowania trzeba analizować jako dwie powiązane, lecz odrębne kwestie.

4. Październik 2026. Kto ma prawo kierować Trybunałem?

30 października Anna Korwin-Piotrowska wydała zarządzenia o natychmiastowej przerwie w czynnościach służbowych prezesa TK Bogdana Święczkowskiego oraz wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego.

31 października opublikowano kolejne zarządzenie dotyczące organizacji pracy Trybunału. Korwin-Piotrowska oświadczyła, że kieruje pracami TK w zastępstwie prezesa. Podjęła również decyzje dotyczące funkcjonowania jednostek administracyjnych i wykonywania obowiązków przez pracowników.

Stanowisko to jest kwestionowane przez dotychczasowe kierownictwo Trybunału. W uzasadnieniu działań powołano się między innymi na przepisy ustawy o organizacji i trybie postępowania przed TK, ustawy o statusie sędziów TK oraz odpowiednio stosowane przepisy dotyczące sądownictwa.

Nie wystarczy jednak wskazać przepis mający zastosowanie do innego rodzaju sądu. Trzeba wykazać istnienie prawidłowego odesłania ustawowego, spełnienie warunków jego zastosowania oraz kompetencję konkretnej osoby do wydania decyzji.

Co więcej, pojawia się spór wstępny: czy osoba, której ślubowanie i możliwość pełnienia obowiązków są kwestionowane, może skutecznie wykonywać kompetencje związane z zastępowaniem prezesa TK?

Na 31 października 2026 roku nie ma podstaw, by sam fakt publikacji zarządzeń utożsamiać z ostatecznym i bezspornym rozstrzygnięciem wszystkich tych kwestii.

5. Czy cel może usprawiedliwiać środek?

Art. 7 Konstytucji RP ustanawia zasadę legalizmu. Organy władzy publicznej muszą działać na podstawie i w granicach prawa. Zasada ta nie traci znaczenia w czasie kryzysu instytucjonalnego.

Przywrócenie prawidłowego funkcjonowania organu konstytucyjnego może być uzasadnionym celem. Nie oznacza to jednak, że cel ten samodzielnie tworzy kompetencje, których ustawodawca nie przyznał.

Nie oznacza również, że organy państwa powinny pozostawać bierne wobec stwierdzonych naruszeń. Przeciwnie: mają obowiązek poszukiwania rozwiązań opartych na prawie, wykonywania wiążących rozstrzygnięć oraz zapewnienia skutecznej ochrony praw.

Rozróżnienie jest zasadnicze: legalność celu i legalność środków stanowią dwie odrębne kwestie.

Z tego powodu ocena działań kolejnych większości parlamentarnych, prezydentów, kierownictwa TK i innych organów nie może polegać wyłącznie na ustaleniu, kto deklaruje obronę Konstytucji. Trzeba każdorazowo odpowiedzieć na pytania: kto podjął decyzję, na jakiej podstawie, w jakiej procedurze i jakie skutki prawne może ona wywołać?

6. Dlaczego ten spór dotyczy każdego obywatela?

Trybunał Konstytucyjny nie jest instytucją istniejącą wyłącznie dla polityków i prawników. Od sprawności kontroli konstytucyjności zależy możliwość skutecznego kwestionowania rozwiązań ustawowych dotyczących między innymi własności, świadczeń, obowiązków podatkowych, praw procesowych i wolności obywatelskich.

Przedłużający się spór o skład organu i skuteczność jego rozstrzygnięć może osłabiać pewność prawa oraz zaufanie obywateli do instytucji publicznych.

Nie oznacza to automatycznej nieważności wszystkich ustaw ani wszystkich orzeczeń TK. Skutki prawne muszą być ustalane z uwzględnieniem konkretnego rozstrzygnięcia, jego składu, podstaw prawnych i właściwych procedur.

Dla obywatela najważniejszy jest jednak prosty problem: prawo powinno być przewidywalne, a organy powołane do jego ochrony powinny działać według jasnych reguł.

7. Wnioski Schlifka Ratio Consilio

Historia kryzysu Trybunału Konstytucyjnego pokazuje, jak trudne jest przywracanie prawidłowego funkcjonowania instytucji, kiedy zakwestionowane zostały fundamenty jej obsady i legitymacji.

W świetle orzeczeń krajowych i europejskich istnieją poważne, udokumentowane problemy prawne związane z obsadą TK. Uznanie tych problemów nie oznacza jednak automatycznego zaakceptowania każdej późniejszej metody ich rozwiązania.

Ocena legalności musi zachować te same standardy niezależnie od personaliów i politycznych okoliczności.

Dlatego kluczowym wyzwaniem pozostaje nie tylko przywrócenie zdolności Trybunału do wykonywania jego konstytucyjnych zadań, lecz także odbudowanie społecznego przekonania, że instytucje publiczne respektują granice własnych kompetencji.

Ratio w myśleniu. Consilio w działaniu.